Het Los Angeles model

Hoe het ook zou kunnen

De rechten van huishoudelijk werkers, vaak zonder papieren, zijn slecht in Europa. In Los Angeles zijn een aantal zaken beter geregeld.

Onlangs zijn dertig West-Afrikaanse vrouwen opgepakt terwijl zij op weg waren van de Bijlmer naar een villawijk buiten Haarlem, waar zij bij particulieren zouden gaan schoonmaken. De vrouwen zijn door een gezamenlijke actie van politie en busmaatschappij Connexxion in vreemdelingenbewaring beland.

Onder druk van dergelijke controles zoeken ongedocumenteerde huishoudelijk werkers steeds vaker werkgevers bij wie zij kunnen inwonen. Dan hoeven ze niet te vrezen voor controles in het openbaar vervoer of ‘zoeklicht’ acties tegen illegale onderhuur. Maar wel verliezen ze privacy en zeggenschap over hun vrije tijd. Bovendien worden zij afhankelijk van één werkgever voor hun inkomen én voor hun huisvesting. Ze kunnen het zich dan niet langer veroorloven om een tegenvallend dienstverband te verbreken.

Inwonen

In de EU spelen migranten een groeiende rol in de thuiszorg en/of huishoudelijke dienstverlening. Vooral in landen waar zorgtaken meestal aan de familie werden overgelaten, zoals in Italië, is dit het geval. Daar zijn inwonende migranten integraal onderdeel van het zorgsysteem geworden. In landen met een breed aanbod aan publiek gefinancierde en geregelde zorg, zoals in Scandinavië, werken migranten nog vooral in het huishouden en minder in de thuiszorg. Maar naar mate deze landen bezuinigen op de zorg, groeit ook daar de rol van de particuliere sector en daarmee die van migrantenarbeid.

Het huidige Nederlandse kabinet staat voor de opdracht de kosten in de zorg te beperken. De laatste tijd wordt in dat verband verwezen naar het ‘Duitse model’ en vooral naar de rol die familie in Duitsland zou spelen bij het verlenen van onbetaalde zorg. Wat de voorstanders van dit Duitse model er niet bij vertellen, is dat het – net als in Italië – in toenemende mate leunt op inwonende migranten. Ook Duitse vrouwen zijn immers buitenshuis gaan werken. Anders dan Italië voorziet Duitsland echter niet in een toelatingsregeling voor migranten in de thuiszorg en de huishoudelijke dienstverlening. Zij worden slechts oogluikend gedoogd. Het Duitse model dat Nederlandse bewindslieden voor ogen staat draait dus op de arbeid van ongedocumenteerde inwonende migranten.

Vrij bewegen

Het kan ook anders, zoals bijvoorbeeld in Los Angeles. Net als in Nederland gaat men daar uit van niet-inwonende zorgverleners, die parttime voor meerdere zorgontvangers werken. Maar anders dan hier is de markt van particuliere huishoudelijke dienstverlening in Los Angeles verweven met die van de gesubsidieerde thuiszorg. Ook anders is dat de ontvanger van zorg of huishoudelijke dienstverlening zeggenschap behoudt over de te verrichten werkzaamheden, maar is niet verantwoordelijk voor het betalen en administreren van salaris, belasting en premies. Die werkgeversverantwoordelijkheden liggen bij publieke instanties en/of particuliere bedrijven, zoals een zorgcentrum.

Het meest kenmerkende van de situatie in Los Angeles is echter dat de sector sterk georganiseerd is, zowel aan de kant van de werknemers – via de vakbond – als aan die van de werkgevers – via onder andere patiëntenorganisaties. Hierdoor is het mogelijk op creatieve wijze in te spelen op de specifieke issues van deze sector, zoals: werknemers die geïsoleerd van elkaar werken; het werken voor meerdere werkgevers; het werken in de privésfeer, en de zorgafhankelijkheid van werkgevers.

Een voorbeeld is de ontslagbescherming. Die is niet geregeld via een werkloosheidsverzekering. In plaats daarvan krijgen werkgevers en werknemers, via hun organisaties, toegang tot een digitale marktplaats voor banen in zowel de thuiszorg als de huishoudelijke dienstverlening, gesubsidieerd en niet gesubsidieerd. Door het brede aanbod komen werknemers na het beëindigen van een parttime dienstverband snel aan een nieuwe; werkgevers hoeven niet lang zonder thuiszorg of -hulp te blijven.

Een tweede voorbeeld is de manier waarop problemen rond arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden worden aangepakt. Dit gebeurt niet door stakingen en collectieve onderhandelingen, maar door trainingen aan zowel zorgverleners als zorgontvangers. De werknemers- en werkgeversorganisatie geven die trainingen afzonderlijk, maar wel in overleg. Bovendien oefenen zij gezamenlijk druk uit op de politiek. Zo zijn zij er in geslaagd bezuinigingen in de zorgsector tegen te houden en betere arbeidsvoorwaarden voor de thuiszorg af te dwingen.

Net als in Duitsland werken ook in Los Angeles veel migranten in de thuiszorg en huishoudelijke dienstverlening, waarvan een significant aantal zonder papieren. Maar omdat daar wel een sterk ontwikkeld systeem is van parttime thuiszorg, voelen zij niet de noodzaak om als inwonende te werken. Omdat in de VS minder repressief wordt opgetreden tegen irreguliere migranten dan in Nederland, is deelname aan vakbondsactiviteiten minder problematisch. Irreguliere migranten zijn niet volledig ingesloten in het Los Angeles model. Zonder social security number heeft men geen toegang tot een ziektewet-uitkering bijvoorbeeld. Wel kunnen irreguliere migranten gebruik maken van de digitale banenmarkt en hebben ook zij profijt van trainingen over rechten en plichten en ter bestrijding van racistische vooroordelen.

Los Angeles laat zien dat het mogelijk is een systeem van thuiszorg en huishoudelijke dienstverlening te ontwikkelen dat recht doet aan de belangen en behoeftes van werkgevers en werknemers. Een dergelijk systeem staat en valt bij een goede organisatie van zowel werkgevers als werknemers. Daarvoor is cruciaal dat alle werknemers in de sector, dus ook de migranten: zich vrij kunnen bewegen en kunnen deelnemen aan het maatschappelijk verkeer; niet uitsluitend als inwonend hulp aan de slag kunnen, maar (ook) op zichzelf kunnen wonen en parttime in meerdere huishoudens kunnen werken; steeds de vrijheid hebben om van werkgever(s) te veranderen.

Een goede regeling van thuiszorg en huishoudelijke dienstverlening in Nederland wordt pas mogelijk als het Nederlandse vreemdelingenrecht migranten de vrijheid biedt om daaraan bij te dragen.

Literatuur:

- Linda Delp and Katie Quan, “Homecare Worker Organizing in California: An Analysis of a Successful Strategy”, Labour Studies Journal 2002, nr. 27(1): 1-23.
- Anna Gavanas, Who cleans the welfare state? Migration, Informalization, Social Exclusion and Domestic Wervices in Stockholm, Stockholm: Institute for Futures Studies 2010.
- Sarah van Walsum, “Regulating Migrant Domestic Work in the Netherlands: Opportunities and Pitfalls”, Canadian Journal of Women and the Law, 2011 (23) 1, p. 141-165.

1955-2014. Docent migratierecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Alle artikelen