Redactioneel: Komische kritiek op de macht

Achter een masker van zotheid spreekt hij de waarheid: de nar. De middeleeuwse nar zag er belachelijk uit en gedroeg zich nog zotter, juist daarom kon hij zeggen wat anderen zich niet konden permitteren. Schrijvers als Sebastian Brant en Desiderius Erasmus maakten hiervan slim gebruik en presenteerden hun scherpe kritiek op kerk en samenleving als dwaasheid, zodat ze niet in het gevang kwamen. Dit jaar precies vijfhonderd jaar geleden schreef Erasmus zijn Lof der Zotheid, en in navolging daarvan gaat de Helling in dit lentenummer op zoek naar hedendaagse narren en de zotheden van onze tijd.

Wat blijkt: de nar is helemaal niet zo’n geliefde figuur in links-intellectuele kring. Sommigen betogen dat we de zot niet meer nodig hebben, want in onze samenleving kan ieder zeggen wat hij wil en hoeft geen verkapte kritiek (onder een zotskap) te leveren. Anderen beweren dat we weinig aan de nar hebben als we echt iets willen veranderen. Het narrenfeest bij uitstek maakt dat duidelijk genoeg. Wie zich tijdens het carnaval kortstondig overgeeft aan alles wat god verboden heeft, kan zich daarna gelouterd en opgefrist weer in het gewone dagelijkse ritme voegen. Dat is de zwakte van de narrenfiguur: hij verandert niets aan de orde der dingen, hij maakt die alleen dragelijker. Tot meer is hij ook niet in staat, want hij dient de macht en kan geen tegenmacht organiseren. Of zoals iemand in dit nummer zegt: hij is de kritiek van het systeem op zichzelf, zodat het als systeem kan blijven voortbestaan.

Verschillende auteurs geven dan ook de voorkeur aan andere, meer onafhankelijke figuren zoals idioten en parrèsiastes. Of zelfs ouderwetse revolutionairen die ondermijnen en omver gooien, zoals de nieuwe generatie hackers en de betogers in het Midden-Oosten.

Het moge dan zo zijn dat narren hooguit kunnen troosten, bijsturen en verlichten, de zwakheid dat hun kritiek altijd gebonden kritiek is, is tegelijkertijd hun kracht. Want wie om zichzelf durft te lachen is geen extremist (hooguit een gek). Erasmus was in hart en nieren rooms-katholiek, maar niemand stak meer de draak met de kerk dan hij. Juist door de zotheid van zijn eigen geloof te tonen, maakte hij dit geloof beter en mooier. En zo wordt in dit nummer ook gewezen op enkele dwaasheden van onze tijd, zoals het vooruitgangs- en groeidenken, de wondere wereld van de financiële markten, het populisme en zelfs de werking van de democratie.

Een hele rij kunstenaars vertoont in dit nummer allerlei ludieke acties, nutteloze en zotte projecten, waarmee zij misschien dan toch de ware narren van vandaag blijken te zijn.

Knip het masker dat deze Helling is uit, houd het voor en kijk in de spiegel: wellicht maken de reflecties uw wereld lichter. En anders is het niets dan dwaasheid.

Onderzoeker en docent aan de Protestantse Theologische Universiteit. Oud-hoofdredacteur van tijdschrift de Helling.
Alle artikelen