22 mei 2014

Gerechtigheid

Europese waarden

De afgelopen twee dagen plaatste Bureau de Helling twee bijdragen van Erica Meijers over een zoektocht naar de Europese ziel. Vandaag het slot in deze serie, waarin een bijdrage is opgenomen van Christoph Keller. De gerechtigheid staat centraal, de waarde die gelijkheid en solidariteit met elkaar verbindt. Waar is de ziel van Europa vandaag de dag de vinden?

Nachts op het strand

Door Christoph Keller

Nu is ze aangekomen, de ziel van Europa.

Ze zit op een rots op de Isla de las Palomas, de meest zuidelijke punt van Europa. Achter haar de muur van de citadel, de witte huizen van Tarifa en laatste uitlopers van Andalusië. Voor haar de Estrecho de Gibraltar, en op een steenworp afstand de kust van Afrika.

Haar bundeltje spullen heeft ze op de rots gelegd, veel zit er niet in: wat kleren en een verfomfaaid exemplaar van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, maar geen reisdocumenten, geen paspoort.

De ziel van Europa is tijdens haar tocht meerdere keren aangehouden omdat ze geen identiteitspapieren kon tonen. Ze is opgesloten, geïntimideerd, geslagen. Bij de ondervraging door de marechaussee, door de Guardia Civiles, heeft ze zich op haar recht als persoon beroepen, op haar vrijheid als mens, in Lille net zo goed als in Perugia, in Gent en ook in Triëst. Dat ze steeds weer werd vrijgelaten was niet dankzij dat beroep; men wist gewoon niet waarheen ze kon worden uitgewezen, de ziel van Europa.

Nu zit ze daar, kijkt uit over de Estrecho en wacht op het invallen van de nacht. Ze heeft een deken over haar schouders gelegd en volgt met haar ogen de navigatielichten van de schepen: groen, rood, wit. Een containerschip, de Cargo China, een diepliggende olietanker, en twee trawlers, waarschijnlijk op weg naar de visgronden voor de kunst van Senegal.

De ziel van Europa weet dat ze ‘s nachts komen, altijd ’s nachts, en velen landen op de Playa de los Lances, het eindeloze strand achter Tarifa. Ze kent hun getal, duizenden en nog eens duizenden de afgelopen jaren, overgezet van het andere continent in sloepen, nauwelijks zeewaardige pateras, zoals de Spanjaarden ze noemen. Velen komen levend aan, anderen spoelen aan.

Ze staat op, de ziel van Europa, klautert over de rotsen, loopt langzaam langs de muren van de vesting, luistert. Ze denkt aan allen die hier op het oude continent aankwamen, aan de Feniciërs die zich als eerste op de Isla de las Palomas vestigden, aan Tarif ibn Malik, die hier in het jaar 710 als eerste Saraceen voet aan wal zette, aan allen die hier tijdens de Conquista aan land gingen en verder trokken. Ze denkt eraan dat zovelen hier langskwamen, ook in tegenovergestelde richting.

De ziel van Europa slentert langs de muur van de vesting, ze zou nu de stemmen willen horen van hen die werden opgesloten, hier in het Centro de Internamiento para Imigrantes; de stemmen van hen die over de zee kwamen, ergens werden opgepakt, in de armen van de Guardia Civil liepen; ze zou hun reisverhalen willen horen, hun stille hoop, hun angsten.

Ze gaat verder, over de smalle dam naar de Playa de los Lances en gaat op een boomstronk zitten. Ze wacht weer, de ogen gericht op de zee.

Ze wacht tot middernacht.

Dan ziet ze de eerste boot aankomen, hij schommelt op de golven en wordt het strand op geduwd. Mensen struikelen, vallen over boord en de ziel van Europa snelt erheen, ondersteunt hier een verzwakte man en neemt daar een oudere vrouw bij de hand, ze grijpt naar een kind, dat slaapt alsof er niets gebeurt, in dekens gehuld.

Ze helpt, de hele nacht lang, en ze is niet alleen. Vele helpers zijn er, mensen uit de buurt.

De ziel van Europa heet égalité, en ook zij is hier ooit van elders aangekomen, lang geleden.

 

Nieuwe hoop

Wie de ziel van Europa zoekt, kan haar dus mogelijk vinden op het strand aan de Middellandse Zee. Maar misschien is ze toch ook wel eens in Brussel te vinden, waar ze zachtjes onder een bureau zit te kreunen over de zoveelste ingewikkelde richtlijn die daar wordt opgesteld. Of ze is in Griekenland en begeleidt een oude man die net dakloos is geworden, bij de zoektocht naar een nieuw onderkomen. Maar misschien is ze moe, de ziel van Europa, en heeft ze zich teruggetrokken in een van de grote bibliotheken in Berlijn om nieuwe moed te vinden. Daar neemt ze het boek ‘Jeder stirbt für sich allein’ van Hans Fallada uit de kast en leest ze het verhaal van haar vrienden Elise en Otto Hampel, die tijdens het Derde Rijk in Berlijn overal kaarten neerlegden met een oproep aan de mensen om zich te verzetten. Die kaarten belandden meestal zeer snel in handen van de Gestapo. Ze werden opgepakt en terecht gesteld. Zo gezien was het verzet van de Hampels zinloos, maar met die zinloze verzetsdaden richtten zij een monument van menselijkheid op. Europa is er stil van, in haar binnenste brandt een vuur, midden in de bibliotheek.

Op al die plekken zou ze kunnen zijn, de ziel van Europa. Maar als het om waarden gaat is de kans toch het grootst dat ze in de grote zaal van Versailles koket voor de spiegels staat te draaien, mijmerend over haar grote dagen, toen ze de heersers van dit paleis onttroonde. Delacroix heeft het later zo gloedvol geschilderd: ze voerde met ontblote borst het Franse volk aan, al roepend: 'Vrijheid! Gelijkheid! Broederschap!' Lang zal ze ook in Parijs niet blijven, schat ik. Gezien haar diep ingesleten onrust en opstandigheid kan ze zich elk moment losrukken van haar eigen spiegelbeeld. Zij wil nog steeds dat Europa zal worden wat het nooit was: een bakermat van vrijheid, gelijkheid en saamhorigheid. Daarom gaat ze op zoek naar nieuwe verhalen en nieuwe hoop. Want ze weet dat het daar om gaat, Europa.

Onderzoeker en docent aan de Protestantse Theologische Universiteit. Oud-hoofdredacteur van tijdschrift de Helling.
Alle artikelen

Reactie toevoegen