2 jul 2012

Meer Overheid, Meer Vrijheid

Meer overheid en meer vrijheid zijn niet per definitie met elkaar in tegenspraak, aldus Simon Otjes.

Het klinkt als een mooi axioma: "meer overheid, minder vrijheid". Ieder ingrijpen van de overheid beperkt de individuele vrijheid van mensen. Ieder regel die afgeschaft wordt, betekent dat we vrijer worden. Of zoals D66'er Pieter Rietman stelde op DeJaap: "minder ambtenaren betekent minder regeltjes en dus meer vrijheid."

De vrijheid van de moordenaar en de vrijheid van het slachtoffer

Vrijheid is een goed, een groot goed. Hoe meer hoe beter dus. Maar is iedere regel een gevaar voor de vrijheid? Er zijn een boel regels die de vrijheid beschermen Het verbod op moorden, volgens mij vrij oncontroversieel, bijvoorbeeld, beperkt de vrijheid van de moordenaar, maar beschermt de vrijheid van zijn potentiële slachtoffers. Uit dit verbod spreekt een belangrijk principe: sommige vrijheden hebben prioriteit boven andere vrijheden. Het recht op leven heeft prioriteit boven het recht op vrije beroepskeuze (voor zover moordenaar een beroep is).

Dit voorbeeld klinkt misschien absurd, maar een groot deel van het overheidsingrijpen is volgens mij rechtvaardig omdat het op deze manier fundamentele vrijheden beschermt. Een overheid die regels oplegt aan de vervuiling die bedrijven produceren, kan dat doen om dat het recht op een gifvrij leven van de burgers belangrijker is dan het recht op vrije ondernemingsgewijze productie van ondernemers.

Het is onvermijdelijk dat regels vrijheden beperken, maar regels zijn volgens mij voor liberalen rechtvaardig waar die vrijheden die minder prioriteit hebben beperkt worden ten bate van fundamentele vrijheden. Kwesties zoals het verbod op rituele slacht, zijn zo lastig omdat daar fundamentele vrijheden met elkaar botsen (het recht op een lijdensvrij leven van een dier en de godsdienstvrijheid van de gelovige).

Bestedingsvrijheid

Maar dat is eigenlijk niet wat Rietman bedoelt. Hij stelt even verder op welke vrijheid hij het belangrijkst vindt: "inkomstenbelasting verder omlaag zodat er ook meer bestedingsvrijheid voor consumenten ontstaat." Zijn ideaal is duidelijk: "Lachende mensen (...) met heel veel eigen geld in hun eigen zakken."
Volgens mij is het rechtvaardig om belasting te betalen (en daarmee de bestedingsvrijheid te beperken) als we daarmee ambtenaren, zoals politieagenten, rechters, brandweermensen en militairen, kunnen betalen die onze fundamentele vrijheden beschermen. Minder belasting betekent volgens mij dus niet automatisch meer vrijheid. Als Rietman hier nog steeds wel van overtuigd is, verwijs ik hem vriendelijk naar landen als Somalië waar er geen centrale overheid is en het volgens mij met de vrijheden van mensen (om te leven vrij van geweld) een stuk slechter gesteld is.

Volgens mij als je deze lijn consequent doortrekt, is er een derde grond om belastingen en overheidsingrijpen te rechtvaardigen. Als we bepaalde fundamentele vrijheden prioriteren boven bestedingsvrijheid, moet je je volgens mij ook afvragen of alle bestedingsvrijheden gelijk zijn. De euro waarmee een weeskind in de derde wereld een dag in zijn levensonderhoud kan voorzien, heeft volgens mij prioriteit boven de euro die bijdraagt aan de Jaguar van iemand in het Westen. Volgens mij is het rechtvaardig om belasting te gebruiken om ervoor te zorgen dat mensen in hun levensoverhoud kunnen voorzien: zowel op wereldschaal als in Nederland. Het recht om hongervrij te gaan slapen heeft volgens mij prioriteit boven het recht om Jaguarbehoefte-gestild te gaan slapen. Je kan je afvragen of inkomensoverdrachten de meest efficiënte manier zijn om duurzaam armoede te bestrijden. Onderwijs is misschien een betere manier om daarvoor te zorgen. Volgens mij is het dus rechtvaardig als de rijke volwassenen meebetalen aan het onderwijs van arme kinderen, omdat je er daarmee voor zorgt dat zij een veel grotere kans hebben om zelf te kunnen voorzien in hun eigen levensonderhoud in de toekomst.

Vrijheid en overheid

Kortom: minder regels betekent volgens mij niet meer vrijheid. Onze vrijheid als consumenten om gifvrij te leven wordt beschermd door de vrijheid van ondernemers om gif te dumpen te beperken. Minder ambtenaren betekent volgens mij niet meer vrijheid. Politieagenten en brandweermannen beschermen onze vrijheid door deze regels op te handhaven. Minder belasting betekent tenslotte ook niet per definitie meer vrijheid. Herverdeling van inkomen en kansen betekent volgens mij meer vrijheid, omdat bevrijding van armoede zwaarder telt dan extra bestedingsvrijheid aan de top.

Medewerker van Bureau de Helling.
Alle artikelen

Reacties

jammer dat je 'de overheid' toch als een zelfstandige actor lijkt te zien en niet als de uitvoerder van afspraken die we als mondige en vrije burgers met elkaar maken. dat maakt de democratische strijd om wie het beleid van de overheid bepaalt zo belangrijk. het lijkt triviaal, maar veel te veel politici gebruiken het begrip 'overheid' om zich af te zetten tegen het gegeven, dat zij niet alleen het beleid kunnen uitmaken. zij doen dan, alsof zij er geen enkele verantwoordelijkheid voor hebben.

Ik snap de opmerking van Tjark niet helemaal.

Maar belangrijker: Simon, kun je aangeven welke regels de overheid (gelegitimeerd door de politieke keuzes van de burgers) zou moeten of kunnen stellen om de overbelasting van de aarde in te dammen? Dat lijkt mij de belangrijkste opgave van dit moment.

Simon, ik ben erg blij dat je de knuppel in het hoende5rhok gooit. Als er is iets is dat een mens soms wanhopig maakt, dan is dat de bijna blinde haat die neoliberalen aan de dag leggen voor de overheid -dat, zoals Tjark opmerkt, altijd op afstand wordt gezet: dat de overheid, dat zijn niet 'wij', dat zijn 'zij'.

De economische crisis zit niet voor niets in de zuidelijke landen van Europa waar de overheid klein is en weinig publieke goederen produceert.

Natuurlijk heb je 'falende overheden', net zoals je ook 'falende markten' hebt. Neoliberalen gaan zelfs zo ver dat ze zelfs falende markten aan falende overheden wijten. Als de markt faalt dan ligt dat dus niet aan de aard van markten, maar, aan de politiek. Tja, zo krijgen liberalen altijd gelijk...

Wat regels betreft, de ene regel is de andere niet. Er zijn overheidsregels die bijvoorbeeld de financiële sector voortrekken op andere sectoren in de economie. Het kan bovendien zo zijn dat overheidsregels lokale elites in het zadel houden ten koste van de rest van de bevolking.

Goede regels moeten minimaal aan twee voorwaarden voldoen. Ze moeten, ten eerste, langs democratische weg tot stand komen en ook langs democratische weg kunnen worden afgeschaft als ze niet goed blijken te werken. Daarvoor heb je overigens ambtenaren nodig die dat proces bewaken: hoe meer van zulke ambtenaren je ontslaat hoe groter de bedreiging van de vrijheid en het gevaar van corruptie!

Ze moeten, ten tweede, aan de eis voldoen dat ze het algemeen belang dienen ipv de particuliere belangen van deze of genen groep. De tweede eis is belangrijk omdat zelfs regels die langs democratische weg tot stand zijn gekomen toch partijdig kunnen zijn. Alweer: een niet corrupt ambtenarenapparaat die toeziet op een goede uitvoering van de regels is van wezenlijk belang voor het realiseren van doelen die de vrijheid van ieder dienen, zoals goede zorg, goed onderwijs, veiligheid of een schoon milieu.

Kijk tot slot maar om je heen: grote verzorgingsstaten, met een groot en kwalitatief goed ambtenarenapparaat, dat democratisch tot stand gekomen regels op rechtvaardige en onpartijdige wijze uitvoert - ik denk daarbij aan landen als Nederland, Duitsland of de Scandinavische landen - zorgen over het algemeen voor meer persoonlijke vrijheid dan landen waar de overheid klein is en/of het ambtenarenapparaat corrupt is.

Wat min of meer al in het stuk doorlekt is dat niet het aantal regels van belang is, maar de kwaliteit van die regels. Voldoen zij aan het doel wat je wilt bereiken. Dus beschermen ze werkelijk het slachtoffer of helpen ze echt dat weeskind in Somalie?

Afhankelijk van de ontwikkelingen in een maatschappij wil je met enige regelmaat die regels herzien, toetsen of ze nog altijd voldoen. Ook bepalen maatschappelijke ontwikkelingen in welke mate je regelgeving oplegt. Zoals nu duurzaamheid van essentieel belang is, krijg je een verschuiving in regels. Alle regels in korte tijd herzien is ondoenlijk. Dat is een lang proces, waar de Overheid continue haar focus op dient te houden. Voorwaar werk voor ambtenaren.

Reactie toevoegen