5 mrt 2015

'Nooit op de knieën: Marcus Bakker (1923-2009)'

recensie

Als de communist Marcus Bakker het woord nam in de Tweede Kamer, ging iedereen op het puntje van zijn stoel zitten.

Hij werd gevreesd én bewonderd om zijn scherpe commentaren. Maar ook wist Bakker de Kamer vanaf het spreekgestoelte vrijwel altijd een lach – en vaak een bulderende – te ontlokken. Hij was een bevlogen spreker, erudiet en altijd goed voorbereid. Dit beeld van de CPN-politicus Marcus Bakker (1923-2009) blijft op het netvlies na lezing van de lijvige biografie van de hand van zijn partijgenoot Leo Molenaar. Door veel aandacht te geven aan het optreden van Bakker in de Tweede Kamer en aan zijn correspondentie met andersdenkenden, legt Molenaar in zijn boek de nadruk op de open geest van Marcus Bakker.

De uitgebreide citaten uit de briefwisselingen van Bakker aan het eind van zijn leven geven Molenaar gelijk. In de brieven geeft Bakker rake typeringen over de opkomst van Fortuyn, de politieke islam. Ook schrijft hij over de ‘slijtageplekken’ van de begrippen ‘die ik mijn hele leven lang gehanteerd heb in de politiek’.

 De partijstrijd in de CPN in de jaren vijftig, maar vooral de onthullingen over het wangedrag van zijn kompanen in de Sovjet-Unie, die Bakker lange tijd volkomen vertrouwde, kwamen hard aan. Deze ervaringen, net als zijn betrokkenheid bij de vredesbeweging, nieuwe inzichten van feministen en homo-activisten, leidden ertoe dat Bakker mee ging met de vernieuwing van de CPN in de jaren zeventig en tachtig. Tot 1999 was hij lid van GroenLinks. De steun van die partij aan de NAVO-bombardementen in Kosovo kon hij niet meemaken. Toch lijkt het me volkomen terecht dat bij de presentatie van zijn biografie op 3 maart de partijtop van GroenLinks goed vertegenwoordigd was.

 Marcus Bakker was jarenlang een boegbeeld van links. Hij nam zijn werk in de Tweede Kamer uitermate serieus. Marcus Bakker en zijn fractie hadden in de Kamer nogal eens afwijkende standpunten. De CPN stond vaak alleen als het ging om de politionele acties in Indonesië, protest tegen de kernwapenwedloop en de uitverkoop van het Groningse aardgas [sic!], waarbij de CPN er voor pleitte geld opzij te leggen voor eventuele bodemverzakkingen. In het begin stroomde de Tweede Kamer leeg als hij het woord nam. De PvdA hanteerde de lijn van nulla communio met de CPN. Maar door zijn optreden in de Kamer brokkelde deze houding langzamerhand af.

Als politicus speelde hij een sleutelrol in het behoud van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging en droeg bij aan de formulering van artikel 1 van de grondwet. Met zijn kenmerkende humoristische doch vlijmscherpe betogen zette hij menigmaal de toon van het debat in de Kamer.

Bij zijn afscheid van het Parlement in 1982 gaf Bakker zijn visie op het functioneren van de Tweede Kamer : “Het is mijns inziens een fundamentele, ja wellicht de zwaarste taak van het parlement, hoeder te zijn van de democratie, van de eigen positie met betrekking tot de regering, van de bewegingen in ons volk om onaantastbaar lijkende macht aanvechtbaar te maken, van het recht van niet-machtigen om hun organisaties niet in dwangbuizen geperst te zien en misschien vooral van het soevereine recht van ons land om zelf te bepalen wat veilig is. Vrede als hoofdinzet van democratie! Het parlement is per definitie bijeengebrachte verscheidenheid en tegenstrijdigheid. Dit is het punt waarop het wordt uitgedaagd, boven de eigen noodzakelijke verdeeldheid uit te stijgen.”

Bakker heeft zich 26 jaar ingezet om deze taak vorm te geven in de Tweede Kamer. Het is mooi dat zijn wapenfeiten, zijn rol in de CPN en zijn persoonlijke ontwikkelingen nu toegankelijk zijn geworden voor een breed publiek. Verplichte kost voor wie de geschiedenis van links in Nederland op waarde wil leren schatten.

 

Tijdschrift de Helling publiceert in zijn nieuwste editie (verschijnt 27 maart) een interview met de biograaf van Marcus Bakker, Leo Molenaar. Meer info en bestellen: http://bureaudehelling.nl/tijdschrift/2015-1/de-toekomst-van-links

 

Onderzoeker en docent aan de Protestantse Theologische Universiteit. Oud-hoofdredacteur van tijdschrift de Helling.
Alle artikelen

Reacties

Marcus Bakker was een kleurrijk man die zeer welbespraakt was. Helaas was hij veel te lang verdediger van een verderfelijk systeem van massamoord en terreur die zeker niet onder deed voor het fascisme van Hitler. Uit historisch oogpunt is een partijgenoot als Leo Molenaar dan niet de aangewezen persoon om zijn biografie te schrijven.

Marcus Bakker had in een liberale samenleving het recht op vrije meningsuiting. Een recht dat veel zogenaamde linkse activisten aan anderen willen ontzeggen zoals onlangs bleek met het bekladden van huizen en daarmee intimideren van PVV kandidaten. Zij staan daarmee in een lange traditie van repressie en geweld die zo kenmerken was voor het communisme.

John van Paassen

de laatste opmerking van John van Paassen schreeuwt om commentaar. de Nederlandse communisten staan inderdaad in een lange traditie van repressie en geweld. het meest cynische is de manier waarop de communisten direct na de Tweede Wereldoorlog hun rol in het verzet werd afgenomen, waarbij hen zelfs de mogelijkheid de gevallen kameraden te herdenken vrijwel werd ontnomen. pas veel later, en niet in de laatste plaats in het licht van het parlementaire optreden van de generatie van Marcus Bakker, is de Nederlandse houding t.o.v. communisten (en andere linkse groepen) gematigd.

dat het bekladden van woningen en andere vormen van intimidatie niet bijdragen aan het democratisch proces weten we al eeuwen, maar het is onterecht daarop de hele linkse beweging af te rekenen. en de wandaden van eeuwen kapitalisme en kolonialisme zijn -helaas- zeker niet minder dan die van een halve eeuw 'reëel bestaand socialisme' in Oost-Europa.

Hallo Tjark,

Dank voor uw reactie. Dat communisten na de oorlog hun doden niet mochten herdenken is mij als goed ingelezen amateur historicus volslagen onbekend. Als abonnee van het historisch nieuwsblad zou ik dat aspect toch moeten weten. Mocht dat toch in voorkomende gevallen zijn gebeurd is dat te betreuren. Van overheidswege is hier geen sprake van geweest en daar gaat het in dit soort gevallen toch om. Dat individuen hierbij in de fout zijn gegaan kan nooit worden uitgesloten.

Voor het bekladden van woningen van PVV-ers heb ik duidelijk aangegeven dat we het hier niet hebben over de hele linkse beweging maar over "zogenaamde linkse activisten". Een term die in de media wordt gebruikt voor dit soort mensen die anderen hun democratische rechten willen ontzeggen en monddood willen maken. In mijn ogen zijn het de gewoon fascisten en terroristen. Angst zaaien, mishandeling en vernielingen aanrichten. Ik roep ook Kedichem en Aad Koster in herinnering. Ik zie geen enkel verschil met de zwarthemden van de kristalnacht.

Vergelijkingen maken is altijd een hachelijke onderneming en ook nu vliegt u opzichtig uit de bocht. De vergelijking van kapitalisme en kolonialisme met het "reëel bestaand socialisme in oost Europa" oftewel communisme is ridicuul. Om te beginnen wordt de halve eeuw als verzachting opgevoerd. Met andere woorden, ja kan best een crimineel bewind voeren als het maar niet te lang duurt.

Daarnaast is het kapitalisme een economisch systeem en geen ideologie. Voor zover ik weet heeft dit systeem nog nooit mensen vervolgt, gemarteld en gedood. Er bestaat ook geen kapitalistische partij of zoiets. Het volk heeft gekozen om dit systeem in te voeren en kan het ook zo weer afschaffen. Het systeem van de vrije markt en vrije keuze voor consumenten is een gevolg van de liberale staatsvorm die wij hier hebben. Het grote verschil met het communisme is dat je best communist kunt zijn in een liberaal land maar omgekeerd helaas niet. Je kunt zelfs het communistische systeem handteren met een groep gelijkgestemden. Dat is echt geen probleem binnen een liberaal land. Dat dit nog nooit is gebeurd geeft ook wel aan dat het lastig is om een werkend communistisch systeem te creëren zonder repressie, dwang en geweld.

Je kunt dus niet spreken over "wandaden" als het over kapitalisme gaat. Om wat voor wandaden hebben we dan precies. Ik zou daar graag van u een toelichting op hebben.

Op het kolonialisme kom ik graag later terug.

Met vriendelijke groet,
John van Paassen

Hallo Tjark,

Wat ik nog graag wil toevoegen aan mijn eerdere reactie is het probleem dat het communisme op papier natuurlijk prima werkt. Als iedereen zich aan de regels houd dan werkt het gewoon. Alleen houd het geen rekening met de menselijke maat. Ambitie en doorzettingsvermogen wordt niet beloont en verantwoordelijkheid nemen ontmoedigd. Immers, in een communistische samenleving is iedereen gelijk. Ongeacht de inspanning. Jezelf ontwikkelen door een opleiding te volgen heeft geen voordeel voor jezelf. Onvermijdelijk zullen profiteurs en klaplopers het laatste restje motivatie wegnemen. Voor de communistische overheid rest dan nog maar één ding. En dat is iedereen via repressie en dwang tot een bepaalt gedrag zien te krijgen. Je ziet dit patroon in alle gevallen opduiken. Het ontstaan van grote internationale bedrijven wordt tegengewerkt. Onderzoek en innovatie stopt geheel. Grote bedrijven zijn nodig om kapitaalintensieve investeringen te kunnen doen. Het zoeken naar olie en het ontwikkelen van nieuwe auto's en medicijnen zijn onmogelijk zonder de steun en investeringen van grote multinationals. In de vijftig jaar dat de Sovjet-Unie heeft bestaan is er in dat land niet één bruikbaar geneesmiddel ontwikkeld.

Maar nu het kolonialisme. Met dezelfde redenering als jij gebruikt door kapitalisme en kolonialisme te vergelijken met links activisme kun je ook het kolonialisme en de slavernij wegredeneren. De Arabische landen zijn ongeveer een eeuw eerder begonnen met het in bezit nemen van Afrikaanse slaven en ze zijn er ook een eeuw langer mee doorgegaan. Pas in de vorige eeuw werd de slavernij op het Arabische schiereiland definitief afgeschaft. Als laatste in Oman die dit pas in 1970 officieel deed.

Er zijn in de koloniale tijd grote fouten gemaakt en de koloniën zijn als winstgevend land gezien. De vergelijking met de massamoord en deportaties, mensenrechtenschendingen en martelingen uit de communistische geschiedenis is van een geheel andere orde en totaal onvergelijkbaar. Die twee zaken met elkaar in verband brengen is een belediging voor de tientallen miljoenen slachtoffers van de nietsontziende systematische terreurpraktijken van communistische dictaturen.

Noord-Korea, de Rode Kmer, de RAF, de rode brigades tot aan de FARC en zelf in het heden en Nederland kan Volkert van der Graaf zich erbij scharen. Ook de kraakbeweging die de aanslagen op de Makro, Shell en de Centrum Partij op hun geweten hebben horen in het rijtje zwarthemden thuis. De gezichten zijn anders en het doel verschilt maar de methoden zijn exact gelijk. Linkse terreur en geweld wat als een schandvlek blijft kleven aan zowel de uit het Maoïsme voortgekomen SP en GroenLinks waar de CPN in is opgegaan. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat alleen het liberalisme geen besmet verleden heeft. Voor de SGP, CU en het CDA moet je wat verder terug maar ook hun verleden is gedrenkt in bloed, onverdraagzaamheid en geweld. Op zo'n verleden zou ik niet trots kunnen zijn.

Met vriendelijke groet,
John van Paassen

Het is wel duidelijk dat de heer John van Paassen niet snapt wat er ooit bedoeld is met communisme en socialisme, net zoals hij niet snapt dat het het kapitalisme is dat zorgt voor veel leed en bloedvergieten. Kapitalisme gaat erom dat de sterkste overwint ten koste van alles en iedereen. Het stimuleert het machtsdenken wat uitmondt in machtsmisbruik. Helaas zit de menselijke psyche zo in elkaar. De kern van het kapitalisme is Ieder voor zich. Hiermee is het dus ook een ideologie. Een ideologie die door het liberalisme (in enge zin) wordt gevolgd.
Gelukkig wonen we niet in een volledig kapitalistische maatschappij in Nederland. Er zijn vangnetten voor die mensen die dat niet aankunnen. Hoe een volledig kapitalistisch land eruit ziet, zien we helaas aan de andere kant van de oceaan, waar 35 miljoen mensen in armoede leven.

Nog één kleine opmerking. Het valt me op dat je slachtoffers van de communistische regimes blijkbaar "erger" vindt dan slachtoffers van onderdrukking als in de koloniën of in hedendaagse economieën waar mensen als handelswaar worden gezien. Ik kan het hier niet met je eens zijn. Elk slachtoffer is er één.

Hallo E. den Hartog,

Dank voor uw reactie. Ik denk dat ik wel weet waar socialisme en communisme voor staat. Gelijkheid en solidariteit door de individuele inspanning en inzet ten goede te laten komen van het collectief. Dat is een mooi ideaal en het staat iedereen compleet vrij om dit principe toe te passen dus ga vooral uw gang. Dat het nooit heeft gewerkt en ook nooit zal werken heb ik omstandig toegelicht.

Kapitalisme is geen ideologie maar een economisch systeem waaraan niemand zich kan onttrekken maar wat je wel kunt corrigeren. Er bestaan weinig mensen die het pure kapitalisme zouden willen toepassen. Zoals u zelf al aangeeft hebben we in Nederland, maar ook in de VS, de scherpe kantjes ervan afgehaald. Er is ook niemand die het kapitalisme helemaal zou willen afschaffen. Dat zou betekenen dat er geen ondernemingen meer zouden zijn en dat alle macht en economische ordening bij de overheid zou komen te liggen. In alle gevallen in de recente geschiedenis is dat uitgelopen op een rampzalige mislukking. De reden geeft u zelf ook aan. Het houd totaal geen rekening met de menselijke aard. Mocht u toch een succes voorbeeld weten hou ik mij graag aanbevolen.

Die vangnetten zijn wel opmerkelijk. Die heb je wel in landen met min of meer vrije markteconomie (kapitalisme dus) maar niet in een communistische samenleving. Zelfs in het olierijke Venezuela is het experiment volledig mislukt. Men kon het dankzij de olie inkomsten een poosje volhouden maar, helaas voorspelbaar, is het geen basis voor een duurzaam economisch systeem.

Op het laatste punt kan ik kort zijn. Om de massale deportaties, etnische zuiveringen, martelingen, massamoorden en vervolgingen van communistische en fascistische regimes op gelijke voet te stellen met het veronderstelde leed van de hedendaagse burgers in de westerse wereld is natuurlijk ridicuul. Dat kunt u toch echt niet serieus menen. Objectief gezien is ook situatie en leefomstandigheden van de bevolking van de vroegere koloniën in de meeste gevallen een stuk beter dat de rechteloosheid en terreur van de latere regimes en dictaturen. Dit is geenszins een rechtvaardiging van misstanden of goedpraten van fouten. In de vroegere kolonies zijn mensen op een minderwaardige manier behandeld en systematisch gediscrimineerd. Dit is in het licht van die tijd verklaarbaar maar in deze tijd niet te rechtvaardigen.

Elk slachtoffer is er één maar niet alle slachtoffers zijn gelijk. Slachtoffers van individuele fouten en misdaden zijn niet hetzelfde als slachtoffers van georganiseerde terreur, vervolging en massamoord van overheidswege als uitvloeisel van de communistische of fascistische ideologie.

Met vriendelijke groet,
John van Paassen

Reactie toevoegen