Bas en Olivier de Gaay Fortman: “Laat de grondwet herleven”

Bas de Gaay Fortman in 1974 tijdens de Algemene beschouwingen Tweede Kamer. CC BY-SA 3.0 nl - Peters, Hans / Anefo

Onbehagen en wantrouwen in de politiek heersen, stellen Bas en Olivier de Gaay Fortman. In de grondwet vinden we de oude waarden die ons in deze tijden van politieke verwarring opnieuw kunnen verbinden, zo betogen zij in hun boek de Grondwetwijzer.

Bas en Olivier de Gaay Fortman komen uit een familie waar politiek al generaties lang als de lucht wordt ingeademd. Na drie generaties in de protestantse ARP (Anti Revolutionaire Partij) sloeg Bas de Gaay Fortman een progressiever weg in en sloot zich in 1968 aan bij de nieuwe Politieke Partij Radikalen (PPR), voor wie hij als lijsttrekker optrad en jarenlang in de Tweede Kamer en de Senaat zat. Tijdens zijn laatste jaar in de Kamer in 1991 opereerde hij namens GroenLinks. Kleinzoon Olivier de Gaay Fortman, student wis- en natuurkunde, werkte aanvankelijk alleen als meelezer aan dit boek mee, maar raakte langzamerhand steeds meer betrokken bij het schrijfproces. 

Onder druk

De Gaay Fortmans zetten zich in voor ‘grondwetactivisme’. Hiermee bedoelen zij het proces om het bestaan en de inhoud van de grondwet weer te laten leven bij de burgers. Dit is nodig, want volgens Bas de Gaay Fortman staat de grondwet al onder druk “vanaf het begin van de eeuw toen Fortuyn duidelijk zei dat hij artikel één uit de grondwet wilde verwijderen. Daar had hij nooit de nodige twee derde meerderheid voor gekregen, maar het was wel nieuw dat iemand met zo'n opvatting in het parlement kwam. Er bestonden vragen over de relatie tussen de Communistische Partij van Nederland (CPN) en de Nederlandse rechtsstaat, maar aan de grondwetherziening van 1983 heeft die partij heel hard meegewerkt.” Met Fortuyn begon een proces van veronachtzaming van de grondwet. “In 2004 stapte Wilders uit de VVD en in 2006 kwam hij opeens met negen man in de Kamer, op basis van een politiek programma dat in strijd was met de grondwet.” 

Zweven 

De beide Gaay Fortmans constateren een toenemend wantrouwen ten opzichte van de politiek. Het herstellen van de vertrouwensband tussen maatschappij en politiek is, als gevolg van ontwikkelingen zoals de ontzuiling en meer recent, de opkomst van sociale media, niet zo eenvoudig. Bas de Gaay Fortman: “Politieke partijen behoren zich bezig te houden met het moeizaam functioneren van de parlementaire democratie, maar ze kunnen de ontzuiling niet terugdraaien. Die ontzuiling betekende een enorme toename van zwevende kiezers en een enorm verlies aan partijleden. In de meeste partijen is dat nog steeds zo, ik denk dat GroenLinks de enige partij is die nog een groeiend ledenaantal heeft. En de mensen weten het ook niet meer. Een week voor de verkiezingen weet de helft nog niet wat ze gaan stemmen, dus er zit geen vastigheid in, het is niet meer solide en bij verkiezingen kan er dan van alles gebeuren. Dan zal je toch moeten mikken op het herstel van vertrouwen en daarover gaat ons hoofdstuk ‘maatschappelijke democratie’.”

“We zijn afhankelijk van de politieke kracht van de grondwet zelf”

 

In dit hoofdstuk schrijven zij dat het uitblijven van een structurele oplossing voor terreuraanslagen en vluchtelingenstromen het vertrouwen van burgers in het publieke gezag heeft geschaad. Tevens zorgt economische onzekerheid voor maatschappelijk onbehagen en een verlies van vertrouwen dat de politiek hier iets aan gaat veranderen. “Het herwinnen van vertrouwen begint bij de lokale politiek en daar gaat het al redelijk goed”, aldus Olivier. “Dat moet je uitbouwen. Op nationaal niveau mag je verwachten dat politici wat vaker een oordeel vellen op basis van hun waarden en wat minder een technocratische aanpak kiezen.”

Eendracht

In het nodige herstel van vertrouwen kan de grondwet volgens hen een belangrijke rol spelen en daarom pleiten de Gaay Fortmans voor actief burgerschap. Ze leggen uit dat rechters in Nederland geen bevoegdheid hebben om wetten op grondwettelijkheid te toetsen. Er is wel jaren geleden een staatscommissie van deskundigen uit alle verschillende partijen geweest, die unaniem heeft gezegd dat dit wel mogelijk zou moeten zijn, maar dit wetsontwerp van de hand van Femke Halsema liep vast in de Tweede Kamer. Olivier: “We zijn afhankelijk van de politieke kracht van de grondwet zelf.” Die werkt alleen als burgers en politici het belang van de grondwet inzien en deze weer gewicht in de schaal legt tijdens politieke debatten. “De grondwet moet de centrale rol terugwinnen die zij altijd gehad heeft. Om te beginnen zouden burgers elkaar moeten aanspreken op de grondwet en vervolgens de politici. Als dat leeft, dan zullen politici elkaar aanspreken op de grondwet. Dit proces begint bij het omarmen van burgerlijke deugden zoals eendracht, plichtsbesef, welwillendheid en (religie)vrede. Die werden al door Erasmus benadrukt als waarden van het Nederlandse burgerschap.”

De positieve kant van deze waarden is belangrijk, die duidt namelijk op nationale burgerzin en een publiek verantwoordelijkheidsgevoel. “Als kinderen zich op jonge leeftijd al bezig houden met burgerdeugden en waarden die in grondwettelijke normen zijn vastgelegd, dan kunnen burgers zo de grondwet weer kracht geven en kan die ons verbinden.” Het wiel hoeft wat betreft kleinzoon en grootvader dus niet opnieuw uitgevonden te worden. Olivier: “Je hoort nu allerlei mensen praten over het terugbrengen van waarden, maar dan proberen ze nieuwe waarden te zoeken en beseffen ze niet dat die waarden al in de grondwet duidelijk zijn gemaakt. Ze moeten dus niet opnieuw uitgevonden worden, maar alleen weer actief gemaakt.” Bas: “Olivier heeft in het slotwoord van het boek aangegeven waar het ons om gaat: 'richt je nou niet teveel op mijn waarheid tegen jouw waarheid, maar op waarden.' Het motto boven het laatste hoofdstuk luidt dan ook: het is niet moeilijk om beslissingen te nemen als je weet wat je waarden zijn.” 

Website

Om burgers een handvat aan te reiken waarmee ze kunnen helpen de politieke kracht van de grondwet te herstellen, hebben de heren ook een site gemaakt. Op de website degrondwetwijzer.nl kan je zien hoe de verkiezingsprogramma’s van de partijen scoren op basis van grondwettelijkheid. Door een systeem van plussen en minnen kun je zien welk deel van het programma tot de beoordeling heeft geleid. Als je het niet met een oordeel eens bent, kan je die zelf ook veranderen, want ze geven toe dat hun oordeel onvermijdelijk subjectief is. Olivier heeft alle verkiezingsprogramma’s doorgespit om de tabel te maken. “De grondwet is voor sommige mensen nog een ontoegankelijk, groot document. Wij hebben aandachtspunten eruit gepikt om partijen gemakkelijker te kunnen aanspreken. Dat geeft houvast.” 

De aandachtspunten waar zij zich op hebben gericht zijn het staatsbestel, wereldwijde migratie, bewoonbaarheid en klimaat, internationale politiek, economie en werkgelegenheid, en zorg, onderwijs en ontplooiing. “We zijn zeker van plan de website ook na de verkiezingen van 15 maart bij te houden. Elke uitspraak, elk Kamerdebat, elke stemming in de Kamer, kun je zo tegen het licht houden. Je kunt de partijen dan meteen aanspreken op hun gedrag en uitspraken. Het gaat er om dat de burgers niet alleen maar naar één punt kijken, maar hun blik verbreden.” Uit de tabel zijn duidelijke winnaars en verliezers af te lezen, als het gaat om het in ere houden van de grondwet. De PVV eindigt als laatste met een totaalscore van -29, gevolgd door de VVD met -3. Aan kop staat D66 met een score van 40, op de voet gevolgd door PvdA met 37 en GroenLinks met 35 punten.

Surrogaat 

Zijn vormen van directe democratie nuttig bij het versterken van de waarden van de grondwet? Bas en Olivier de Gaay Fortman hebben zo hun twijfels bij het referendum als politiek instrument. Als het referendum niet op de juiste manier toegepast wordt, dan loop je het risico dat het ongrondwettig is, stelt Bas: “Een raadgevend referendum zou wel kunnen, maar niet als partijen van tevoren al zeggen dat ze het advies van het referendum zullen volgen, want dan is het veranderd in een beslissend referendum. Besluiten over wetgeving behoort tot de macht van de regering en de Staten-Generaal.” Ook vindt Bas lang niet elk onderwerp even geschikt voor een referendum. “Je zou denken dat je verdragen waar 28 staten al uitgebreid over onderhandeld hebben, niet in al die staten nog eens aan de bevolking kunt gaan voorleggen.”

“Het echte probleem is een gebrek aan vertrouwen in onze vertegenwoordigers, en dat los je niet op met referenda”

 

Het echte probleem is volgens Bas de Gaay Fortman een gebrek aan vertrouwen in onze vertegenwoordigers, en dat los je niet op met referenda: “De vraag is of het helpt om de mensen naar de stembus te laten komen voor dingen die heel moeilijk door hen te beoordelen zijn, als de parlementaire democratie niet functioneert zoals wij willen. Ik vind het bijvoorbeeld zelf heel prettig dat ik niet meer over alles een oordeel hoef te hebben. Ik ben al 25 jaar uit de Staten-Generaal. Ik heb mijn stem gegeven aan mijn afgevaardigden en ik vertrouw erop dat die tot een behoorlijk oordeel kunnen komen.” Het referendum is volgens hem dan ook niet meer dan een mislukt surrogaat voor de ontbrekende vertrouwensband tussen de burger en zijn politieke leiders.

One-issue 

Wat vinden de Gaay Fortmans van de opkomst van nieuwe politieke partijen zoals Artikel 1? Daarin staat toch ook de grondwet centraal. Bas vindt dat daar wel iets op valt af te dingen. In artikel 50 van de grondwet staat dat de Staten-Generaal de gehele bevolking dient te vertegenwoordigen. Als partijen maar één specifiek belang beloven te behartigen, dan komt dat volgens hem niet overeen met hun taak zoals die in de grondwet omschreven staat. “Artikel 1 staat voor een veel krachtigere acceptatie van etnische en culturele verscheidenheid in het land. Dat vind ik een ongelofelijk belangrijke kwestie, maar als partijnaam duidt het op een one-issue partij. En dat geldt ook voor andere nieuwelingen. De 50plus-partij is misschien niet zo zeer een one-issue-partij, maar richt zich wel op de belangen van één specifieke groep. Ik vraag mij af hoe zich dat verhoudt tot artikel 50: 'De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.' Als je het program van die partij laat narekenen op de gevolgen voor jongeren en ouderen, dan is de uitkomst niet zo evenwichtig.”

Olivier voegt toe “dat het minder in de lijn van verwachtingen ligt bij dat soort partijen dat ze daadwerkelijk het hele Nederlandse volk vertegenwoordigen, wanneer ze uiteindelijk in de Tweede Kamer terecht komen.” Bas vervolgt: “Je mag je best verbonden voelen met één bepaalde groep, bijvoorbeeld studenten, en willen opkomen voor hun belangen, maar niet door dan alle andere belangen buiten je gezichtsveld te plaatsen.”

Drie zaken zijn cruciaal voor een goed functionerende democratie, stelt Bas de Gaay Fortman. “Het eerste is dat de meerderheid beslist. Daarmee staat of valt de vervangbaarheid van de politieke macht. Bij de debatten tussen Clinton en Trump stond achter hen geprojecteerd op een scherm the right of the people. Dat doelde op het recht van het volk om een staatshoofd te vervangen als dat niet meer in het belang van de mensen regeert. Nummer twee is dat degene die verkiezingen verliest, zich daarbij neer moet leggen. Dat is nog niet zo gemakkelijk, want daar zijn burgeroorlogen om ontstaan. En het derde is dat de meerderheid die dan gaat regeren minderheden wel moet respecteren.”

Meer over sleutelen aan democratie lees je in de nieuwe Helling!

Stagiair bij Bureau de Helling. Student Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Leiden.
Alle artikelen