31 mrt 2015

De toekomst van links is groen

© Justin de la Ornellas, http://ow.ly/L1i4k

Solidariteit en diversiteit vraagt om meer dan linkse politiek, namelijk om groene politiek. Het ecologisme biedt een antwoord, omdat het draait om de verbondenheid van de mens met zijn omgeving.

Een poosje terug adverteerde duurzame bank Triodos met een filmpje met als slogan ‘klein is het nieuwe groot.’ Afleidend uit het aantal keer dat ik dat spotje langs zag komen in mijn timeline raakte het een snaar – in ieder geval bij het links-progressieve sociale media segment waarin ik me overwegend bevind. Dat is opvallend, want de toon en beelden (ontspannen mensen in een groene omgeving, nadruk op grassroots verbondenheid) van het spotje sluit duidelijker aan bij de groene politieke traditie dan bij wat traditioneel onder links wordt verstaan. Dat biedt een interessant perspectief  op de toekomst van linkse politiek.

Antropoceen
De grondslag voor de groene politiek traditie ligt in de politieke filosofie van het ‘ecologisme,’ met als praktische vaandeldragers groene partijen en politici. De kern van het ecologisme ligt in een perspectief op de mens in verbondenheid met de natuur. Met andere woorden: ecologisme beschouwt de mens als onderdeel van een breder ecosysteem en richt zich vanuit dat perspectief op bloei en ontplooiing. Hiermee wordt een brede invulling aan solidariteit gegeven: ook de natuurlijke omgeving en toekomstige generaties spelen een belangrijke rol. De normatieve agenda van ecologisten stelt daarom ruimte voor (bio-)diversiteit en solidariteit van onderop centraal. Hiermee biedt het ecologisme niet alleen een zeer aantrekkelijk, maar ook een hoogst noodzakelijk toekomstperspectief voor linkse politiek. Solidariteit vraagt om meer dan linkse politiek, het vraagt om groene politiek.

De opkomst van het ecologisme laat zich verklaren door een structurele verandering in het begrip van de verbondenheid van mensen (of om preciezer te zijn: de mensheid) met hun natuurlijk omgeving. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw begon duidelijk te worden dat de mensheid een impact begon te hebben op de fysieke staat van de gehele aarde, via grootschalige milieuvervuiling en klimaatverandering. Hiermee werd een nieuw geologisch tijdperk binnengetreden, waarvoor de klimaatwetenschapper Paul Crutzen de term ‘antropoceen’ populariseerde. Dit tijdperk startte met de Industriële Revolutie en het bijbehorende verbruik van fossiele brandstoffen (Crutzen & Stoermer, 2000). In het ecosysteem is het antropoceen terug te zien in een voortdurende afname van biodiversiteit als gevolg van menselijke oorzaken zoals ontbossing.

Uitruil
Paradoxaal genoeg betekent het antropoceen dat terwijl ‘de mens’ nog nooit zoveel invloed had op de aarde, individuen juist steeds minder grip hebben op hun eigen omgeving. Het is nieuw dat de mens niet alleen onderworpen is aan natuurkrachten, maar ook aan overweldigende krachten die een menselijke oorzaak hebben. Er is een zekere uitruil tussen wat de mensheid vermag, en wat het individu vermag. Een lokale gemeenschap kan van alles doen om een bijzonder ecosysteem te behouden, maar kan het niet beschermen tegen klimaatverandering. In sociaalwetenschappelijke termen wordt dit wel een afname van de agency – het handelingsvermogen – van het individu genoemd.

Als we het antropoceen niet vanuit geologisch maar vanuit maatschappelijk perspectief   bekijken, dan valt het samen met het ontstaan van een mondiale economie en de exponentiele groei die deze met horten en stoten doormaakte. Sinds de jaren tachtig zien we weer een intensivering van de economisering (‘commodificatie’) door het afbreken van handelsbarrières en liberalisering van kapitaal- en goederenmarkten. Het verminderen van de rol van de staat in de markt heeft echter in allerlei sectoren tot machtsconcentraties geleid. In de financiële sector krijgen de grootste partijen een too-big-to-fail subsidie en bemoeilijken daarmee de bloei van alternatieve en kleinschalige vormen van bankieren. In de voedselindustrie streven een handjevol grootbedrijven zoals Monsanto voedselstandaarden na die het kleine producenten lastiger maken om lokale variëteiten te kweken en op de markt te brengen. Dit heeft misschien geleid tot een enorm en goedkoop aanbod in de supermarkt, maar ook tot een sterke wereldwijde homogenisering en concentratie van markten. Adam Smith  waarschuwde al dat in een vrije markt bedrijven ernaar streven de markt groter te maken en de diversiteit van concurrentie kleiner (widen the market, narrow the competition).

Tegenbeweging
Al in de jaren veertig van de vorige eeuw wees de beroemde Hongaarse politiek econoom Karl Polanyi erop dat de tendens naar economisering van de samenleving leidt tot een tegenreactie: waar mensen steeds meer blootgesteld worden aan de woeste baren van de markt komt een tegenbeweging op gang vanuit de samenleving. Hij noemde dit de double movement. In de context van de opkomende mondiale economie is zowel een conservatieve als een progressieve tegenbeweging te zien: de (rechts-)nationalistische politieke stroming (bijvoorbeeld CD en CP’86, Vlaams Blok, Front National) en het ecologisme (bijvoorbeeld GroenLinks, Agalev, Les Verts).

Rechtsnationalisten streven ernaar om individuen grip te geven op hun omgeving door zich terug te trekken binnen de eigen natiestaat en de eenheid daarbinnen te versterken door diversiteit af te wijzen. Milieuproblemen zoals klimaatverandering worden vaak simpelweg ontkent of gebagatelliseerd. Daarmee biedt deze variant van de double movement op de langere termijn geen serieuze bescherming aan de samenleving. Hier is meer over te zeggen, maar gezien de beperkte ruimte ga ik hier vooral in op het ecologisme.

Het ecologisme biedt bescherming tegen economisering door diversiteit en solidariteit van onderop te omarmen. Deze groene politieke filosofie kan dus gezien worden als de progressieve variant van de double movement, en daarmee ook als een toekomstperspectief voor linkse politiek.

Intrinsieke waarde
Het ecologisme kwam op onder invloed van de invloedrijke boeken van bijvoorbeeld Rachel Carson en de Club van Rome en het diverse gedachtegoed van denkers als Herman Daly, Andrew Dobson, James Lovelock en Arne Naess. Een cruciale ontwikkeling hierbij was het steeds betere begrip van de werking van ecosystemen en de menselijke invloed daarop.
Het meest onderscheidende kenmerk van het ecologisme is dat het de mens in verbondenheid met zijn omgeving ziet. Omdat de mens wordt gezien als een integraal onderdeel van het ecosysteem wegen groene politici bij het maken van politieke keuzes niet alleen de effecten op mensen, maar ook de effecten op het ecosysteem. De verbondenheid van mensen met de natuurlijke omgeving gaat op meerdere niveaus van analyse op: soms speelt de verbondenheid zich op mondiale schaal af (de plastic soup in de oceaan, het klimaat), soms regionaal (hormoonverstorende stoffen in oppervlaktewater) en soms lokaal (stankoverlast, verlies van groen in de woonwijk).

Door de verbondenheid tussen mens en omgeving krijgt niet alleen de mens, maar het ecosysteem een intrinsieke waarde. Daarmee gaan ecologisten een stap verder dan een louter utilitaristische benadering van het ecosysteem als natuurlijke hulpbron (liberalen) of de mens als rentmeester (christendemocraten). Dit schept een morele basis voor menselijk handelen om de diversiteit van het ecosysteem te beschermen, om solidariteit te tonen met de natuurlijk omgeving. In de leefstijl van ecologisten draait het niet alleen om relaties met medemensen, maar ook de relatie met de natuurlijke omgeving. Dit kan bijvoorbeeld geuit worden in een bewuste omgang met voedsel. Het handelingsvermogen van toekomstige generaties mag niet ingeperkt worden doordat nu onomkeerbare roofbouw op ecosystemen wordt gepleegd. Uit de intrinsieke waarde van ecosystemen en de verbondenheid tussen mens en natuurlijke omgeving kan dus een normatieve agenda afgeleid worden die bestaat uit ruimte bieden aan (bio-)diversiteit en solidariteit van onderop.

Diversiteit
Het ecologisme stelt ruimte bieden aan diversiteit centraal in haar normatieve agenda. Vanwege de intrinsieke waarde van het ecosysteem, maar vanuit menselijk perspectief ook vanwege de schoonheid van (bio-)diversiteit. Huidige en toekomstige generaties moeten de mogelijkheid hebben te genieten van een grutto in de wei. Door culturele diversiteit te koesteren kun je de ene dag wegdromen bij de Kaapverdische folk van Cesária Évora en de andere dag opgeladen worden door de mathmetal van The Textures. Een meer praktische reden om ruimte te geven aan diversiteit is de noodzakelijkheid van diverse ecosystemen voor de kwaliteit van leven. In het ideaalbeeld van ecologisten komen zowel de mens als zijn omgeving tot bloei, en hiervoor zijn gezonde, diverse ecosystemen nodig. Daar is ook het menselijk bestaan van afhankelijk. Tot slot is diversiteit belangrijk voor het handelingsvermogen van huidige en toekomstige generaties. Enkel in een diverse samenleving wordt ook ruimte geboden aan de ontplooiing van mensen met een meer ‘excentrieke’ levensstijl.

Ruimte bieden aan diversiteit fungeert als tegenbeweging tegen economisering omdat het ook de ruimte biedt aan menselijke interacties waarin niet het mondiale marktmechanisme de boventoon voert. Onder invloed van economische mondialisering zijn steeds meer vormen van menselijke interactie met elkaar en de natuurlijk omgeving tot een markt verworden (‘commodificatie’). Door ruimte te bieden aan wat de Fransen zo mooi l'économie sociale et solidaire noemen kunnen alternatieve vormen van samenleven van onderop voortbestaan.

Solidariteit
Uit de verbondenheid met de omgeving volgt solidariteit als tweede centraal punt op de ecologistische normatieve agenda. Ecologisme gaat daarbij verder dan de traditionele conceptualisering van solidariteit door het begrip te verbreden naar het ecosysteem nu én in de toekomst. Daar zijn een aantal redenen voor. Deze bredere solidariteit is noodzakelijk om inderdaad de ruimte te bieden aan diversiteit. Een bloeiend biodivers systeem vraagt om solidariteit met de elementen van het systeem die onder druk staan. Daarnaast is in het antropoceen solidariteit tussen mensen in het hier en nu niet meer voldoende om de uitdagingen voor de mensheid het hoofd te bieden. Alleen als we ook solidair zijn met het bredere ecosysteem (met andere woorden: onze levensstijl aanpassen aan de draagkracht van het ecosysteem) behouden we een goede leefomgeving op de lange termijn. Solidariteit helpt te beschermen tegen de schokken die gepaard gaan met een mondiaal geïntegreerde markteconomie en is daarom onderdeel van de tegenbeweging. Door het begrip te verbreden zoals ecologisten doen, krijgt het hernieuwde relevantie in een economie die momentele nog grotendeels gebaseerd is op roofbouw op het ecosysteem, op fossiele brandstoffen en op andere natuurlijke ‘hulpbronnen.’ Negatieve effecten op de kwaliteit van leven van toekomstige generaties (die het zonder olie zullen moeten doen) worden onderdeel van het politieke debat.

De normatieve agenda van het ecologisme biedt een belangrijk antwoord op het economische model van roofbouw en machtsconcentraties in grote multinationale ondernemingen. Verbondenheid met de natuurlijk omgeving biedt een aanleiding tot ingrijpen, terwijl internationale solidariteit het handelingsvermogen kan vergroten door vanuit de overheid macht terug te pakken op de markt (bijvoorbeeld door samenwerking binnen de EU). Door machtsconcentraties te verminderen ontstaat er ruimte om onderlinge solidariteit ‘van onderop’ te waarborgen.

Met de normatieve agenda waarin diversiteit en solidariteit van onderop centraal staan biedt het een interessant toekomstperspectief voor linkse partijen. Het ecologisme is daarnaast een uitgesproken progressieve filosofie: het accepteert de huidige machtsverhoudingen en sociale structuren niet als een gegeven, maar is bereid die te veranderen. Bijvoorbeeld door de gevolgen voor het ecosysteem in de politieke besluitvorming te betrekken. Juist daarom is het een voorbeeld van de tegenweging die een positieve politieke agenda biedt om doorgeslagen economisering aan te pakken. Zeker als links deze agenda ook zou omarmen zou van klein wel eens echt het nieuwe groot gemaakt kunnen worden.

Literatuur
B. Baxter, Ecologism: an introduction, Edinburgh University Press 1999.
P.J. Crutzen & E. Stoermer, The “Anthropocene”, IGBP Newsletter  2000, nr. 41.
K. Polanyi, The great transformation, Beacon Press 1944.

De artikel verscheen eerder het tijdschrift De Helling, jaargang 28, nr. 1. Zie hier voor meer informatie.

 

Econoom en politicoloog. Voormalig directeur van Bureau de Helling.
Alle artikelen

Reacties

Je maakt niet duidelijk waarom juist links een groene toekomst zou hebben.
M.i. is de toekomst van elke politiek die toekomst heeft groen.
Het is niet zinvol om daar de links-rechts stammenstrijd bij te betrekken.

Ecologie is een wetenschap die momenteel onontbeerlijk is bij het oplossen van vragen van wereldformaat tot beantwoorden van een vraag over het inrichten van een achtertuin (stenen of groen?).

Ik citeer Michael Shermer uit NRC Handelsblad van 30 maart 2015, p. 19: "De wetenschap functioneert beter dan elk ander systeem om problemen op te lossen en vragen te beantwoorden. Het is niet perfect - er worden fouten gemaakt- maar het werk van de wetenschapper wordt constant gecheckt door kritische collega's. Wetenschap functioneert niet op basis van autoriteit, maar op basis van consensus. De theorieën die overeind blijven, zijn gewoon voor dat moment de beste die we voor dat moment hebben."

Als met ecologisme wordt bedoeld dat wij geloven in de wetenschappelijke inzichten van de ecologie, kan ik mij hierin vinden.

Ook als gepensioneerd (48 jaar wereldwijd) veteraan uit de Olie en Gasindustrie ben ik volledig voor een zeer sterke vermindering van milieu-vervuiling en minder CO2, NOX, SOX, stofdeeltjes, enzv., uitstoot maar niet tegen elke economisch en financieel onverantwoordelijke prijs.

Zoals U allen zeker goed weet is de gesubsidieerde kostprijs van één MWh electriciteit geproduceerd op de Noordzee via Windmolens op zee voor het bedrijfsleven ruwweg 228 Euro (ex BTW en transport) en voor alle nederlandse huishoudens 390 Euro (ex BTW en transport). In de USA is de kostprijs per MWh ruwweg 20 USD (ex TVA en Transport), U begrijpt dus hopenlijk wel, dat dit enorme kostprijs verschil tussen USA en Nederland de konkurentiekracht van onze Industrie volledig vernietigt met reeds vele faillissementen en werkelozen tot gevolg in Nederland / Europa.

Tevens vernietigen deze door Overheid/Groenen bewust verborgen belastingen / subsidies zeer sterk de koopkracht van de Nederlandse / Europese burgers.

Zoals U allen hopenlijk weet bedraagt de jaarlijkse energie subsidie in Duitsland sinds de "Energiewende" ruwweg 90 miljard Euro/jaar, in Belgie ruwweg 9 miljard Euro/jaar en in Nederland zal dit ruwweg 15 miljard Euro/jaar zijn bij het verder installeren van 2000 Windmolens / 5.000 MWh op de Noordzee.

Het faillissement van deze Windmolenparken op de Noordzee is na het stoppen van de subsidies dus gegarandeerd!
Niet doen dus het bouwen van deze onverantwoordelijke Windmolenparken, die bovendien Neodymium magneten nodig hebben voor hun Turbines, milieutechnisch zeer onverantwoordelijk tijdens de delving dezer mineralen in Zonghzue China!

Wat zijn andere mogelijkheden om milieuvriendelijk, schoon en tegen lage kostprijs Power te produceren:
1) De BLOOM Energy (Fuelcell) Box, uit Sunnyvale California, zie Google-Bloom Energie!
2) Energie / Power produceren via POX-installaties (Partiel Oxydation van kolen en of andere hydrocarbons, zero CO2, NOX en SOX uitstoot - duitse technologie, zie TOTAL; SHELL, SIEMENS, Clariant.
Deze schone technologie zal samen met de Fisher Tropsch Synthese reacties worden toegepast bij chinese kolenmijnen om Power en Chemicalien te produceren, door Siemens-Clariant catalysatoren.
3) Heeft U welleens nagedacht over het schoon maken van onze 5 kolen kracht centrales in b.v. Europoort of bij Delftzijl, dus < 100 ppm NOX, <50 ppm SOX, <20 ppm stofdeeltjes, <1.5 vol % CO2 uitstoot per Nm3 rookgassen, verhoogt de produktiekost per MWh met 12 à 17 %, vele malen beter financieel verantwoord voor Nederland, burgers en industie als onverantwoorde 5X duurdere Windmolens op zee!
Dus dit zijn kolen krachtcentrales met "Electrostatic Precipitators, DENOX, DESOX-Clarifiers en DESOX installations.
Wilt U weten hoe dit werkt, stel Uw vragen, ik heb deze bestaande installaties individueel werelwijd in bedrijf genomen!
4) Waarom wordt CO2 niet geabsorbeerd uit de rookgassen van Kolen/Gas/Olie kracht centrales, gekomprimeerd en in Groningen in de grond gepompt, op 3 à 4 barg om daarmee de lege Slochteren Gasvelden op te vullen en zo aardbevingen te verminderen en bij eventuele kleine gas CO2 lekkages bovendien planten en bomengroei bovengronds te stimuleren.
5) PS voor al onze milieuproblemen zijn bestaande wetenschappelijke en financieel zeer verantwoordelijke oplossingen zonder subsidieeren-belasting geld mogelijk!
6) Waarom promoot de Milieubeweging, Groen Links, PVDA - Samson deze intelligente oplossingen niet, i.p.v. het promoten van financieel zeer zeer financieel onverantwoorde Windmolens.

Met vriendelijke groet, Dhr. Ronald Engels, 4561JW Hulst, Zeeland.

"Door machtsconcentraties te verminderen ontstaat er ruimte
om onderlinge solidariteit ‘van onderop’ te waarborgen."
-> en dit is precies de kernwaarde van de Piratenpartij ;)

Goed pleidooi voor het ecologisme als basis voor een gezonde samenleving met respect voor diversiteit en solidariteit. Ik denk dat groen inderdaad de kleur van de toekomst is voor links én rechts. Rechts schuift zelfs in de USA ook langzaam richting groen. De tegenstelling nu is meer die tussen groen en zowel fossiel als nationalistisch zwart. Nationalistisch zwart moet met een goede open discussie en argumenten bestreden worden. Fossiel zwart is helaas inmiddels zo groot, rijk en machtig dat het nog steeds in staat is om de korte-termijn winst voor een kleine groep ten koste te laten gaan van een gezonde aarde en samenleving van allen in de nabije toekomst. Ik pleit daarom naast diversiteit en solidariteit ook voor activiteit van iedereen, groot en klein, individueel, als organisatie, bedrijf en vooral ook de overheid, die de spelregels bepaalt van de markt, om snel en stevig in actie te komen voor een perspectiefvolle, groene en gezonde toekomst voor alle kinderen.

In het verleden heb ik mij verdiept het winnen van energie via windmolens, volgens mij kan ieder een tot de conclusie komen dat het veel duurder is dan andere vormen.
Ja ik ben het eens met Ronald Engels; kijk eerst eens objectief naar andere mogelijkheden.....

Rob van Dijk met dank voor je conlusie.

Vraag blijft echter; waarom zijn de altijd zeer "Groene Inteligentsia onder leiding van PVDA-Samson en Groen Links", die voor een gezonde toekomst van onze kinderen zijn en voor overleving van ons mensenras op deze aardbol "in gevaar", niet in staat om economisch en financiel verantwoorde energie produktie oplossingen aan te dragen die bovendien 100 % milieuvriendelijk zijn, met lage kostprijs per MWh en bovendien ongesubsidieerd en niet betaald door de belastingbetaler verborgen in onze vele honderden verschillende nederlandse/europese belastingen, subsidies, regels, wetgeving, enzv.

Moet mijn conclusie dan toch zijn dat Milieugroeperingen en Politieke Partijen slechts aan "gesubsidieerde Bezigheidstherapie" doen betaalt door alle hardwerkende domme uitgemolken belastingbetalers/kiezers en dat onze Groenen wellicht zeer weinig kennis van zaken en weinig tot geen praktijk ervaring hebben?

Het bovenstaande artikel van Dhr. Jasper Blom, moet ik dus helaas beschouwen als bezigheids therapie en praat voor de "vaak-slaap", dat niets positiefs bijdraagt aan ons milieu en de "redding van onze aardbol en ons mensenras! Ik ben hierover niet verbaasd!

Met vriendelijke groet, Dhr. Ronald Engels, 4561JW Hulst, Zeeland.

Aansprekend inderdaad, maar voor hoevelen? Hoe lang duurt het voordat een dergelijke beweging, die gebaseerd is op verder kijken dan je neus lang is, meer aanhang verwerft dan een paar procentjes? Voorwaarde is waarschijnlijk dat een van de doelstellingen waar de beweging naar streeft (verplicht internaliseren van externe kosten in de prijzen) eerst wordt gerealiseerd voordat mensen de verleiding van goedkoop en kortzichtig zullen weerstaan.
Hoeveel mensen kopen nu biologisch, stappen over naar Triodos, laten plastic zakjes liggen, stemmen op groene partijen? Mensen snappen het misschien nog wel, maar ernaar handelen ho maar. Een paar procent gaat misschien verder. Geen aanbeveling voor een naar macht strevende partij om op dit paard te wedden, hoezeer ik die keuze ook persoonlijk zou toejuichen. Dan nog maar een tijdje koppelverkoop met Links of met iets anders wat de massa lust.

Hulde voor Dhr. Engels voor zijn heldere uiteenzetting. Het energiedebat is aan de linkerkant volledig vastgelopen in oude beelden en dogma's die men niet meer kan loslaten. Kernenergie is fout en windmolens zijn heilig. Het denken is helemaal tot stilstand gekomen. Interesse in de feiten is eigenlijk nooit aanwezig geweest. Dat heeft het milieu grote schade toegebracht. Men heeft alleen maar met frames gewerkt. Ik noem er een paar; megastallen, frankensteinvoedsel, casinopensioen, zure regen, politiestaat en zo verder. Met dit soort frames wordt de discussie op vele terreinen doodgeslagen en staat het denken geheel stil. De gedachtepolitie ziet toe op de stilstand. Om jezelf dan nog progressief te noemen getuigd wel van ongekende intellectuele lenigheid.
Met vriendelijke groet,
John van Paassen

Sinds de zeventiger jaren heeft een enorme machtsverschuiving plaats gevonden van de staatsmacht naar de grote internationale kapitaalbezitters (individuen zowel als instituten). Onze democratieën zijn lobbycratieën geworden; in de VS worden als regel politici gekocht door het grootkapitaal (onder het eufemisme Citizen United) om hun belangen in wetgeving om te zetten. Nieuwe geheime 'verdragen' (het zijn eigenlijk dictaten die niet draaien om handel, laat staan om Partnership, maar alleen om investeringen met zoveel mogelijk return on investment) als TTIP, TPP, CETA, TISA zullen het, als we niet oppassen, binnenkort mogelijk maken om alles op te kopen, bedrijven, instituten, wetenschappen, staten, voor zover die nog een rol kunnen spelen, ja zelfs religies (de Islam is al opgekocht door oliesjeiks en veel christelijke kerken ook, in reactie op het 'goddeloze' socialisme, door Wallstreet en de City van Londen) Al die financiële satrapen zijn in al een soort wereldoorlog gewikkeld die in eerste aanzet al een enorme vluchtelingenstroom heeft veroorzaakt.
Dit moeten we eerst stoppen, voordat de reeds bestaande economische anarchie een wereldramp vol failed states, anarchieën en gangstrocratieën veroorzaakt. Piketty toont glashelder aan, dat dit intrinsiek zit opgesloten in onze organisatie van het geldwezen, dat machtsvorming mogelijk maakt door woeker en speculatie. Ecodenken, hoe ideaal ook kan alleen maar echt gerealiseerd worden als we, misschien door harde lessen, zoals in het begin van de vorige eeuw, leren dat wij mensen ook gewoon zoogdieren zijn, zij het zoogdieren met een cultuur, en als wij alle illusies van oneindigheid, of het nu het 'hiernamaals betreft of de oneindig groeiende 'economie' (lees geldmacht) afzweren. Er zijn initiatieven o.m. van STRO, http://www.socialtrade.nl/ en een symposium in Nijmegen over alternatieve vormen van geld, http://www.duurzaamnieuws.nl/seminar-hybride-bankieren-door-nijmegen-sch....
Als je de oorzaak van de ellende niet aanpakt blijft het 'hosselen en penaren'.

Reactie toevoegen