3 feb 2017

Voltooid leven en de valkuil van het ‘autonomisme’

Moeten 75-plussers recht krijgen op hulp bij zelfdoding? De liberale waarde van het zelfbeschikkingsrecht lijkt te ontaarden in wat ik ‘autonomisme’ noem. Dit roept op tot een debat waarin andere waarden en dimensies een rol spelen dan enkel die van menselijke autonomie. Alleen met een bredere kijk kan GroenLinks tot een zorgvuldige afweging komen.

Mensen komen in hun laatste levensfase vaak voor grote vragen te staan. Is mijn leven nog de moeite waard? Wat heeft het allemaal voor zin? Iedereen gaat hier verschillend mee om. De antwoorden kunnen ook van dag tot dag verschillen. Levenskunst groeit misschien wel naarmate je ouder en gebrekkiger wordt.

Dat hulp bij levensbeëindiging onder bepaalde voorwaarden mogelijk moet zijn, staat voor mij buiten kijf. Uit eigen ervaring weet ik dat een zachte dood voor een terminale patiënt die uitzichtloos lijdt, heilzaam kan zijn voor zowel de patiënt als zijn of haar omgeving, mits er sprake is van open communicatie. Ook zijn er binnen de bestaande wetgeving mogelijkheden tot euthanasie voor mensen die psychisch ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Veel mensen beseffen dat niet. ‘Het lijkt erop dat artsen de regeling strikter interpreteren dan noodzakelijk’, aldus Marian Verkerk, hoogleraar Zorgethiek (Zorg & Welzijn, 14 oktober 2016).

Ik pleit ervoor dat stervenshulp vanuit barmhartigheid de legitieme uitzondering blijft voor mensen van alle leeftijden

 

Na het burgerinitiatief Voltooid Leven van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil lanceerde D66 eind 2016 een initiatiefwet. De roep van de partij om het recht op stervenshulp voor iedereen vanaf 75 jaar lijkt, gezien de mogelijkheden die er al zijn, vooral voort te komen uit een ideologisch verhaal met zelfbeschikking als sleutelwoord. De slag om de liberale kiezer lijkt een rol te spelen. Daartegenover staat nu het ‘Zilveren Pact’ van confessionele partijen, SP en ouderenbonden. Politisering staat een nuchtere kijk in de weg. Hier moeten we huiverig voor zijn.

75 jaar en overbodig?

In onze cultuur is het marktdenken sterk aanwezig, ook in de zorg. Wat kost het? Wat en wie heeft (nog) nut? Kunnen we het niet efficiënter organiseren? Dat zijn vooral de vragen die klinken. Mensen kunnen mede hierdoor een gevoel krijgen van overbodigheid. De voor GroenLinks interessante bezwaren tegen een Voltooid Leven-regeling voor 75-plussers komen voort uit een bezorgdheid of er nog wel oog is voor voldoende humaniteit in de zorg. Deze bezorgdheid leeft in veel bredere kring dan alleen bij orthodoxe christenen met een traditioneel pro-life standpunt. We moeten proberen verder te denken dan in al te simpele politieke frames.

Zorgen over de uitwerking van deze wet voor individuele ouderen worden gedeeld door hoogleraar Carlo Leget en promovendus Els van Wijngaarden van de Universiteit voor Humanistiek: ‘Juridisch regelen dat [75-plussers] gemakkelijker uit het leven kunnen stappen, kan ook een vorm van ‘miskenning’ zijn. Vooral als het een ‘oplossing’ lijkt te zijn voor een probleem dat veel genuanceerder ligt. Iedereen wil een zachte dood en een waardig levenseinde met maximale regie en zonder betutteling en paternalisme. Maar door het zelfgekozen levenseinde wettelijk te regelen en/of maatschappelijk te faciliteren, benaderen we de thematiek als een individueel probleem, wat iemand in zijn eentje mag oplossen door uit het leven te stappen. De reflectie op het sociale appèl ontbreekt dan.’ (www.uvh.nl mei 2015).

Zelfbeschikking is een groot goed, maar GroenLinks mag niet blind zijn voor het gevaar van ‘autonomisme’

 

Wat wordt de maatschappelijke en culturele norm als je als 75-plusser volstrekt afhankelijk bent? En hoe kijken mensen dan naar zichzelf? Mag afhankelijk zijn nog zin geven? Bijvoorbeeld de voldoening die iemand beleeft om te zorgen, waardoor degene die zorg ontvangt weer iets betekent voor degene die zorgt biedt? Of wordt zingeving vanuit een zorgrelatie dan sneller gezien als softe compassie en ondoelmatige dwaasheid? Je kunt immers ook vrij eenvoudig een einde aan je leven laten maken.

Positieve verworvenheid

Autonomie is een belangrijke waarde. Maar het gaat ook om de vraag hoe we willen samenleven en omgaan met ouderdom, kwetsbaarheid en afhankelijkheid. Ik pleit ervoor dat stervenshulp vanuit barmhartigheid de legitieme uitzondering blijft voor mensen van alle leeftijden. Juist die legitimiteit – die er dankzij de huidige euthanasiewet al is – ervaar ik als een positieve verworvenheid. Maar het gaat dan nadrukkelijk om uitzonderingen.

Voor linkse politici moet de overtuiging leidend zijn dat wetgeving bijdraagt aan de bescherming van mensen, vooral van mensen in kwetsbare posities. De beoogde wet Voltooid Leven kan 75-plussers faciliteren in hun stervenswens, maar kan ook leiden tot een gevoel van overbodigheid of zelfs existentiële keuzestress. Wat heeft een collectief recht op stervenshulp voor gevolgen voor ouderen met hun concrete ideeën, gevoelens, verwachtingen en interacties? Zelfbeschikking is een groot goed, maar GroenLinks mag niet blind zijn voor het gevaar van ‘autonomisme’ waardoor uitsluitend vanuit het idee van zelfbeschikking naar de maatschappij wordt gekeken. Ik hoop dat de partij een brede en integrale visie ontwikkelt en blijft knokken voor wat kwetsbaar is.

Theo Brand, politicoloog en hoofdredacteur van De Linker Wang.

Politicoloog en eindredacteur De Linker Wang.
Alle artikelen

Reacties

Bedankt helemaal mee eens, ik ben (nog) niet overbodig, (al is dat niet in geld uit te drukken) wil dat ook niet zijn, de omgeving kan helpen me ook niet zo te voelen. JW

Ik ben nog geen 65, mankeer niets en ik ben dik tevreden met wat ik gehad heb, Ik ben gelukkig, maar zou een stuk gelukkiger zijn als ik wist dat ik elk moment een leven wat alleen maar kan eindigen met ellende (het verlies van je kinderen, van partner, van je ogen, van je gehoor, van je beweging, enz.) kon beëindigen.

Niemand kan mij tegenhouden als ik me wil verhangen, als ik van de 12de verdieping wil springen, als ik me voor de trein wil werpen, als ik mijn parachute niet opentrek, als ik met 140 frontaal tegen een vrachtwagen rijd, als ik een pistool tegen mijn slaap zet, waarom wilt men mij dan wel tegenhouden als ik een beschaafde uitweg zoek?
Wie geeft anderen het recht over MIJN leven te beslissen? Wie geeft anderen het recht mij langer te laten lijden dan ik zelf wil? Is dat niet het zelfde als iemand martelen?
Men bemoeit zich met zaken die hen niet aan gaan, alleen maar om hun eigen geweten, dat schijnbaar een conflict heeft met de christelijke erfenis, gerust te stellen. Men zoekt zijn eigen zielerust ten koste van anderen en verschuilt zich achter zogenaamd medeleven met de ander.
Zelfdoding is misschien een beetje egoïstisch, maar het is niet aan anderen te bepalen of het toelaatbaar is of niet!
De opvattingen over zelfdoding zijn veranderd en zullen verder veranderen. Een aantal personen blijven echter krampachtig vasthouden aan hun EIGEN oude normen en waarden, vertragen daarmee de geschiedenis alleen maar en geven anderen het recht niet om volgens hun EIGEN normen en waarden te leven.
Wie is er dan egoïstisch?

Pieter, ik respecteer ieders keuze. Ik bepleit geen verbod op zelfdoding (m.i. zou zoiets absurd zijn), maar ik heb als mens wel aarzelingen dat de overheid zelfdoding voor 75-plussers moet gaan faciliteren, ongeacht hun fysieke en mentale situatie.

Wat heet 'facikiteren'?
Waarom kan ik niet naar de dokter om een pilletje?
Hij hoeft het me niet meteen te geven. Zij/hij mag me tot een korte bedenktijd verplichten. Maar zo als het nu is, is het pet!

Dat we in Nederland een goede euthanasiewetgeving hebben is een groot goed. Hier gaat het om mensen met ondraaglijk lijden en we hebben het terecht mogelijk gemaakt dat er dan stervenshulp is. Ook nu al is stervenhulp mogelijk bij psychisch lijden, hoewel daar terecht heel voorzichtig mee wordt omgegaan omdat een stervenswens in zo'n situatie ook kan duiden op onvoldoende of niet goede medische of psychologische hulp. Primair zou immers levenshulp het doel van hulp moeten zijn. Dat blijkt ook vaak bij een niet gelukte poging tot zelfdoding. Het pleidooi van Theo Brand voor ongelimiteerde hulp bij zelfdoding gaat daaraan voorbij.
De 'voltooid leven" discussie lijkt op de huidige euthanasie-wetgeving aan te sluiten, maar doet dat niet, ook al roepen de indieners dat. Door de leeftijdsgrens van 75 jaar in te voeren zal bij aanneming van deze wet met afhankelijke ouderen de (impliciete) discussie ontstaan of het met 75 niet mooi genoeg is geweest en dat het tijd wordt de baten tegen de kosten af te wegen. Een rendementsdenken dat met de "kosten per gewonnen levensjaar" ook nu al onderdeel van het beleidsdiscours in de zorg is geworden. Van dat type economisch nutsdenken zou de zorg ver moeten blijven.
Blijft over het vraagstuk van de autonomie. Ik heb die autonomie hoog zitten, maar ben ook beducht voor de "vrije keuze" voor de dood omdat er te vaak onvoldoende aandacht en zorg is om het leven leefbaar te houden. Ik kom de laatste jaren geregeld in verpleeghuizen met weinig staf en weinig aandacht en ik zie hoe mensen thuis verpieteren doordat we de verzorgingshuizen sluiten en mensen thuis moeten blijven totdat ze 24 uur zorg nodig hebben en ik vind dan dat onze zorg beter, veel menswaardiger kan.
Maar hier speelt de kosten- en rendementsdiscussie al geruime tijd en worden bij het CPB en andere economen afhankelijke ouderen per definitie als kostenposten gedefinieerd. Het "zilveren pact" mag dan door de tegenstanders als "tegen menselijke autonomie" worden neergezet, ik denk dat GroenLinks primair in zou moeten zetten op goede ouderenzorg - die anders kan / moet zijn georganiseerd dan de huidige zorg - en slechts in aanvulling daarop de discussie over een mogelijk ruimere stervenshulp zou moeten voeren. Zonder een leeftijdsgrens, die er impliciet op neer komt dat je boven die grens maar moet beargumenteren waarom je er nog bent als je zo afhankelijk van anderen / de samenleving bent. Dat heeft namelijk juist niets met autonomie te maken.

ik sta er voor dat een ieder een mooie afweging kan maken tussen kwaliteit van leven en dat deze kwaliteit ook beschikbaar is, en als daar bijzondere redenen voor zijn waarin deze kwaliteit van leven niet meer te garanderen is die persoon met diens leven op kan en mag houden.

Reactie toevoegen