16 dec 2013

De macht aan het volk

Iemand uit het publiek riep net als vroeger luidkeels ‘Amandla!’ na het zingen van het Nkosi sikelel' iAfrika. En met een paar anderen antwoordde ik als vanzelf: ‘Awethu!’ De macht aan ons, de macht aan het volk. Maar wie is dat volk eigenlijk en om welke macht gaat het?

Amandla Awethu! Die kreet heb ik tijdens anti-apartheidsbijeenkomsten in de jaren tachtig en negentig talloze keren mee gescandeerd. Afgelopen zondag klonk het voor het eerst sinds lange tijd weer, in de stadsschouwburg op de dag dat Nelson Mandela begraven werd. De geest van anti-apartheid en actie werd weer even wakker, misschien voor het laatst. De ontroering die dat in elk geval bij mij opriep, dwingt echter ook tot nadenken.

Erik van den Bergh schreef zaterdag al terecht in dagblad Trouw dat de Nederlandse regering Mandela beter eert met humane wetten voor vreemdelingen dan met vrijblijvende loftuitingen. Even merkwaardig contrasteren al die lovende verhalen over Mandela met de nationalistische verdediging van zwarte piet de afgelopen weken, onder andere door onze premier. Want waren het niet juist zwarte leiders als Mandela en daarvoor al Martin Luther King, die de oude beelden van zwarten als dikgelipte, onbeschaafde en kinderlijke creaturen afbraken en vervingen door het beeld van zelfbewuste, moderne wereldburgers? Hun verhaal van gelijkheid en eenheid is juist in Nederland de laatste jaren onder vuur komen te liggen als een misplaatste vorm van ‘politieke correctheid’, die ‘het volk’ al die jaren verhinderde te zeggen wat ‘we’ nu werkelijk dachten. Het is waar, de idee dat alle mensen één zijn bergt het gevaar in zich, dat iedereen over één kam wordt geschoren en aan reële en vaak lastige verschillen te gemakkelijk voorbij wordt gegaan. Maar wie alle nadruk legt op de verschillen loopt het risico uiteindelijk mensenrechten te schenden. Als er iets is dat we van de apartheid hebben geleerd, dan is het dat wel.

Anders dan destijds ben ik me nu bewust van de populistische bijsmaak van het ‘Amandla awethu’. Het werkte in de strijd, toen de zwarte meerderheid als één blok van de macht was uitgesloten. Maar in een democratie met zeventien talen en volken voldoet het niet meer. Toch moet het ons scherp maken voor de vraag, wie vandaag, ook in ons land, worden uitgesloten van de macht. Het antwoord is vreemd genoeg tweeërlei. Aan de ene kant zijn het diegenen die zich niet herkenden in het discours van eenheid en gelijkheid. Zij voelen zich vaak terecht niet vertegenwoordigd in onze diplomademocratie. Aan de andere kant zijn het de mensen die als te ‘anders’ worden weggezet. Maandag is in Antwerpen een protestmars tegen het in elkaar slaan van een zwarte vrouw in een café, waarna ze door de politie urenlang werd opgesloten. Iedereen die apartheid verfoeide, wordt er zo aan herinnert dat de strijd tegen racisme een lang en grillig proces is en nog lang niet als afgesloten kan worden beschouwd. Het gaat nog altijd om de macht, en om de vraag, wie daarvan het meest profiteert. Als kreet die opkomt voor iedereen die is buitengesloten van deelname aan de macht, is ze nog altijd geldig: Amandla!

Onderzoeker en docent aan de Protestantse Theologische Universiteit. Oud-hoofdredacteur van tijdschrift de Helling.
Alle artikelen

Reactie toevoegen