10 jun 2013

Klub Kobalt: de Kuur en de Kwaal

Klub Kobalt, een vernieuwingsbeweging binnen GroenLinks, zet zich af tegen de bestaande partijen en hun verouderde organisatie. De diagnose die ze stellen is onvoldoende onderbouwd. Dat leidt tot een kuur die misschien wel erger is dan de kwaal.

De Kwaal

Kort samengevat is het probleem dat Klub Kobalt wil oplossen de volgende:

  1. '[Het] aantal [partijleden] wordt ook steeds minder.'
  2. 'De opkomst bij verkiezingen laat ook al jaren een dalende trend zien.'
  3. 'Een handjevol diehard congresgangers (...) bepaalt op partijcongressen wie de volksvertegenwoordigers zijn van hun partij en met welk programma zij het land in gaan.'
  4. 'Ondanks de grote politieke betrokkenheid, zijn nog maar weinig mensen lid van een politieke partij.'

Ieder van deze vier punten is zwak onderbouwd. Ik kijk hier naar data vanaf 1989, omdat GroenLinks toen is opgericht. Is sinds de oprichting de relatie tussen kiezer en politiek zodanig veranderd dat we opnieuw moeten nadenken over het fenomeen partij?

  1. Het totale ledental van in de Tweede Kamer vertegenwoordigde partijen is uitermate stabiel. Figuur 1 illustreert dit. Van een grote partijpolitieke exodus is geen sprake: begin jaren '90 verloren partijen nog leden maar zeker sinds 2002 neemt het ledental van partijen zelf een beetje toe.
  2. De opkomst bij verkiezingen vertoont eenzelfde opmerkelijke stabiliteit: figuur 2 laat de opkomst bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer, gemeenteraad, Europees Parlement en provinciale staten zien. Het idee van een massale politieke onthechting wordt niet geboekstaafd.
  3. De structuur van partijen is verouderd volgens Klub Kobalt. Wat juist opvalt wanneer je de organisatie van politieke partijen bekijkt, is de ongekende democratisering die partijen sinds 2000 hebben doorgemaakt. Het CDA en de VVD stappen af van een afgevaardigdencongres en kozen voor een ledencongres: one man, one vote. De PvdA koos voor een hybride vorm tussen afdelingsvertegenwoordigers en leden. GroenLinks werd zo democratisch dat de samenstelling van de lijst een soort tombola is geworden. Het CDA, de VVD, GroenLinks en de PvdA organiseerden ledenraadplegingen voor het partijleiderschap. Ook de partijvoorzitter, Europese- en Eerste Kamerlijsttrekker werd in veel partijen direct verkozen. Zo wordt het voor mensen interessanter om lid te worden, omdat ze direct invloed hebben. Denk maar aan het succes van de G500 die bij met name het CDA vanwege het ledencongres hun ideeën in het programma kregen.
     
  4. Kortom: het beeld dat Nederlanders massaal de partijpolitiek de rug toe keren wordt niet onderbouwd door de opkomst bij verkiezingen of het ledenaantal van partijen. De betrokkenheid van Nederlanders bij politiek lijkt juist tamelijk stabiel.

De Kuur

Het is maar zeer de vraag of de oplossing die Kobalt biedt het probleem niet eerder zal verergeren dan bestrijden. Kobalt kiest voor vervagen van het onderscheid tussen partijlid en sympathisant. Ze willen dat leden en sympathisanten mee kunnen beslissen over de standpunten van de partij. Dat deze sympathisanten geen binding met de partij hebben vinden ze prima: Kobalt pleit voor politieke polygamie. Stimuleer dubbellidmaatschap en accepteer dat mensen zich niet meer lang aan een partij willen verbinden, maar in plaats daarvan kiezen voor specifieke activiteiten en projecten.

Zo holt Kobalt de waarde van het partijlidmaatschap uit: als je geen lid hoeft te worden om invloed uit te kunnen oefenen op de partij maar dat ook als sympathisant kan, dan is er geen reden meer om lid te worden van een partij. Dat is dus een rare oplossing wanneer je je, zoals Kobalt, zorgen maakt om de 'teruglopende' ledenaantallen van partijen.

De Crisis

Ik leef niet op een roze wolk. Er is een probleem in de Nederlandse politiek. Maar dat is niet de onthechte relatie tussen burger en politiek, maar die tussen burgers en specifieke politieke partijen. Als we naar het ledenaantal van de klassieke grote drie partijen (CDA, VVD en PvdA) kijken dan zien we een sterke, bijna lineaire terugval. Ieder jaar verliezen deze partijen gezamenlijk ongeveer 5.000 leden. In de afgelopen vierentwintig jaar zijn deze partijen ongeveer de helft van hun leden verloren.

Bij verkiezingen is eenzelfde trend zichtbaar. Bij de Europese verkiezingen van 1989 haalden deze partijen ongeveer 80% van de stemmen op. Bij de Europese verkiezingen van 2009 was dat nog maar 40%.

Er is sprake van een exodus uit de drie grote partijen. Zij zijn steeds minder in staat om kiezers aan zich te binden. Voor zo ver er een crisis in de partijdemocratie is, is dit een crisis van deze drie gevestigde partijen.

De partij die het sterkst gestegen is in de kiezersgunst en in ledenaantal is niet een partij voor moderne polygame twijfelaars, maar de op de leest van de klassieke massapartij geschoeide SP. Deze partij haalde in 1989 nog 31.989 stemmen, in 2012 was dat 909.853. Een verdertigvoudiging! Deze partij had in 1992 15.122 leden (tamelijk veel overigens voor een partij zonder zetels). Dat zijn er nu 45.815. Qua leden is de SP nu groter dan de VVD. De SP is geen partij van vrijblijvende vrijwilligheid of van politieke polygamie. De SP heeft gekozen voor het model van de massapartij: ze vereist actieve deelname en loyaliteit van haar leden. Haar Kamerleden komen voort uit de partij. Je mag niet meepraten op een ledenraadpleging als je niet gecanvast hebt. Dat blijkt een succesvolle strategie om kiezers en leden te binden. 

Medewerker van Bureau de Helling
Alle artikelen

Reacties

'Er is sprake van een exodus uit de drie grote partijen. Zij zijn steeds minder in staat om kiezers aan zich te binden. Voor zo ver er een crisis in de partijdemocratie is, is dit een crisis van deze drie gevestigde partijen.'

Definieer eens kiezers aan zich binden? Bij de laatste verkiezingen stemde de meerderheid op de PvdA en VVD. Die vanuit de peilingen nu weer leeglopen. Wat altijd gebeurd als partijen gaan regeren.

Is binden kiezers trekken of leden voor een lange periode vast houden?

Dat leden vertrekken is ook wel goed verklaarbaar, we leven niet meer in een verzuilde samenleving maar in een bipolaire samenleving die minder gebonden is aan oude politieke systemen.

Het belang van Klub Kobalt ligt niet in de analyse van de kwaal of de passendheid van de geformuleerde kuur, maar in het zijn van vernieuwingsbeweging, in het bieden van creatieve wegen uit procedureel moeras waarin we hier en daar verzeild zijn geraakt als partij.

Ik denk dat de complexiteit van de maatschappelijke problemen zo groot geworden is dat het voor politici heel moeilijk geworden is ze goed op te lossen en dat ze die heel erg moeten vereenvoudigen (populisme) bij het uitleggen.
Voor burgers die niet beroepsmatig met politiek bezig zijn en ook de ondersteuning missen (die politici wel hebben) is het praktisch onmogelijk een goede oplossing aan te dragen.
Daarom wijs ik het meepraten door sympathisanten over de koers van een partij AF.
Ik blijf denken dat het Lenteakkoord goed was en dat de beslissing om Jolande te ontslaan genomen is door bestuurders die de werkelijke toestand van het land en Europa niet zagen.
Jan Edens Hoorn

Reactie toevoegen